ลองนึกถึงนักศึกษาคนหนึ่งที่เพิ่งเลิกเรียนตอนเที่ยงและมีเวลาอีกหนึ่งชั่วโมงก่อนคาบถัดไป เขาอยากอ่านบทความให้จบสักสองสามหน้า แต่ในห้องเรียนกำลังจะมีคนเข้ามาใช้ต่อ โรงอาหารใกล้ที่สุดกำลังแน่น ส่วนห้องสมุดมีโต๊ะให้นั่ง แต่กว่าจะเดินไปถึงและกลับมา เวลาอ่านก็เหลือไม่มาก เขาเห็นม้านั่งว่างอยู่หน้าอาคาร ถ้าเป็นช่วงเช้าคงนั่งได้สบาย แต่ตอนนี้แดดส่องลงมาตรงที่นั่งพอดี สุดท้ายเขาเดินไปนั่งรอหน้าห้องเรียน ทั้งที่บนผังมหาวิทยาลัยมีพื้นที่ให้เลือกอยู่หลายแห่ง
วันผังเมืองโลกเป็นโอกาสให้เราลองมองพฤติกรรมการใช้พื้นที่ในวิทยาเขตสถาบันอุดมศึกษาจากเวลาหนึ่งชั่วโมงของนักศึกษาคนนี้ บนแผนผังเราเห็นอาคารเรียน ห้องสมุด โรงอาหาร และพื้นที่สีเขียว แต่ในชีวิตประจำวัน นักศึกษาใช้สถานที่เหล่านี้ผ่านเส้นทางและเวลาที่มี ทางเดินที่มีร่มเงาอาจทำให้พื้นที่ซึ่งอยู่ไกลขึ้นอีกหน่อยกลายเป็นตัวเลือก โต๊ะใต้ชายคาใกล้ห้องเรียนอาจทำให้เพื่อนสามคนคุยงานกันได้ก่อนแยกย้าย ตำแหน่งของพื้นที่และสิ่งที่อยู่ระหว่างทางจึงมีความหมายพอ ๆ กับการจัดห้องเรียนในอาคาร
LSEd Let's Talk ชวนอ่านบทความจาก ผศ.ดร.ศรัณวิชญ์ พรหมสาขา ณ สกลนคร หรือ อ.บอย อาจารย์ประจำคณะวิทยาการเรียนรู้และศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ผู้มีความเชี่ยวชาญและสนใจด้านการวางผังพื้นที่สาธารณะเพื่อส่งเสริมการมีปฏิสัมพันธ์ของคน และเสริมสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้
คำถามเรื่องการเลือกใช้พื้นที่เป็นจุดตั้งต้นของโครงการ “Spaces that Matter” ที่ธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต ทีมวิจัยสนใจว่าสถานที่ใดมีความหมายต่อนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาที่ทำวิจัย และเหตุใดพวกเขาจึงเลือกใช้สถานที่เหล่านั้น ลองนึกถึงวันหนึ่งของนักศึกษาที่กำลังทำวิทยานิพนธ์ เขาอาจเริ่มจากหาที่เงียบเพื่อเรียบเรียงความคิด จากนั้นไปพบอาจารย์ที่ปรึกษา แล้วนั่งคุยกับเพื่อนเพื่อทบทวนสิ่งที่เพิ่งได้ฟัง พื้นที่ที่เหมาะกับเขาตอนเขียนอาจต่างจากพื้นที่ที่ช่วยให้เขากล้าถามหรือแลกเปลี่ยนความคิด ความสำคัญของแต่ละแห่งจึงมองเห็นได้ชัดขึ้นเมื่อเราดูว่ามันอยู่ตรงไหนในกิจวัตรของเขา
งานวิจัยนี้ พบว่า ความเหมาะสมของพื้นที่ขึ้นอยู่กับกิจกรรมที่นักศึกษาต้องการทำ ที่นั่งกลางแจ้งและร่มเงาเกี่ยวข้องกับการเลือกใช้พื้นที่ ขณะที่พื้นที่ส่วนกลางเปิดโอกาสให้พบปะและทำงานร่วมกัน หลักฐานส่วนใหญ่บอกเราได้ว่าคนเลือกใช้พื้นที่อย่างไรและมีประสบการณ์แบบไหน คำถามที่สำคัญสำหรับการวางผังกายภาพของมหาวิทยาลัย (Campus Masterplan) จึงค่อนข้างตรงไปตรงมา หากนักศึกษาต้องการอ่านหนังสือคนเดียว ทำงานกลุ่ม หรือพักสักครู่ เขามีทางเลือกที่ใช้ได้จริงสำหรับแต่ละกิจกรรมหรือเปล่า ตัวอย่างเช่น บนผังมหาวิทยาลัย ห้องสมุดอาจดูอยู่ใกล้ แต่สำหรับคนที่ต้องกลับมาให้ทันคาบบ่าย ระยะทางนับเป็นนาที และสิบนาทีบนทางเดินกลางแดดก็ให้ความรู้สึกต่างจากสิบนาทีใต้ชายคา ส่วนม้านั่งตัวเดียวกันอาจเหมาะกับการอ่านหนังสือตอนเก้าโมง และไม่มีใครอยากนั่งตอนเที่ยง เราพบเจอสิ่งเหล่านี้คล้ายกับงานของ Hasan และคณะ (2025) ที่สังเกตพื้นที่กลางแจ้งห้าแห่งในมหาวิทยาลัยอัน-นะญาห์ ที่พบว่า นักศึกษาใช้ทั้งม้านั่ง ขอบลาน และขั้นบันไดเป็นที่นั่ง หากแต่ในวันที่อากาศอุ่นขึ้นมักจะมีคนนั่งกลางแดดน้อยลง รายละเอียดอย่างนี้อาจหลุดสายตาถ้าเราดูแต่ผังหรือเดินสำรวจเพียงช่วงเดียว การดูว่ามหาวิทยาลัยมีที่นั่งเท่าไรจึงบอกได้เพียงส่วนหนึ่ง อีกส่วนต้องไปดูว่าที่นั่งเหล่านั้นใช้ได้จริงเมื่อไร
ลอกนึงภาพในวันที่นักศึกษาคนหนึ่งเพิ่งออกจากห้องอาจารย์ที่ปรึกษาพร้อมกระดาษที่มีรอยแก้เต็มหน้า ตอนแรกเขาอาจอยากหามุมเงียบ ๆ เพื่อค่อย ๆ อ่านว่าต้องกลับไปแก้อะไรบ้าง พอเห็นเพื่อนนั่งอยู่ในร้านกาแฟใกล้ตึกคณะฯ เขาเปลี่ยนใจเดินเข้าไปหา เพราะมีเรื่องหนึ่งที่ยังไม่แน่ใจและอยากถามคนที่เคยผ่านมันมา คำถามที่เก็บไว้ตอนคุยกับอาจารย์อาจถามได้ง่ายขึ้นตรงโต๊ะตัวนั้น พอได้ฟังว่าเพื่อนเคยติดตรงไหนบ้าง เขารู้สึกว่าตัวเองมีคนให้คุยด้วยในวันที่งานวิจัยไปต่อยาก สอดคล้องกับงานในงานของ Geister และคณะ (2025) ที่นักศึกษาเล่าว่าการมีพื้นที่เรียนรู้แบบไม่เป็นทางการให้ใช้และเข้าถึงได้สะดวกทำให้พวกเขาเชื่อมโยงกับคนอื่นในมหาวิทยาลัยมากกว่าด้วย
ทางเลือกเหล่านี้มีความหมายต่างกันสำหรับนักศึกษาแต่ละคน คนที่พักในหอใกล้คณะอาจกลับห้องได้ระหว่างคาบเผื่อบรรเทาความเครียดและความเหนื่อยล้าจากการเรียน ส่วนคนที่เดินทางมาจากบ้านอาจต้องอยู่ในวิทยาเขตต่ออีกหลายชั่วโมง หากบริเวณใกล้ห้องเรียนมีเพียงร้านอาหารกับทางเดิน คนที่อยากนั่งพักโดยไม่ต้องซื้ออะไรจะไปที่ไหน คำถามเรื่องสุขภาวะจึงเริ่มได้จากเรื่องธรรมดาอย่างการมีที่หลบแดด มีที่พักเมื่อเหนื่อย หรือมีมุมให้ถอยออกมาจากความพลุกพล่านก่อนกลับเข้าเรียน พื้นที่พักใจในยามที่คิดงานหรือเขียนงานไม่ออกแต่กำหนดส่งคืบคลานใกล้เข้ามาแล้ว พื้นที่แบบนี้มีคุณค่าแม้ในวันที่นักศึกษาเพียงต้องการพักสักครู่
ถ้าจะนำคำถามเหล่านี้มาใช้กับการวางผังกายภาพของมหาวิทยาลัย ทีมวิจัยเริ่มจากการเดินกับนักศึกษาในช่วงเปลี่ยนคาบ ให้เขาพาไปดูว่าปกติหยุดตรงไหน ตรงไหนอยากหยุดแต่ต้องเดินต่อ และเพราะอะไร บางจุดอาจต้องเพิ่มที่นั่งในร่ม บางจุดอาจมีห้องที่ใช้ได้อยู่แล้ว แต่เวลาเปิดไม่ตรงกับช่วงที่นักศึกษาต้องการใช้ เมื่อปรับแล้ว เราอาจกลับไปดูในเวลาเดิมอีกครั้งว่านักศึกษาที่เคยเดินผ่านเริ่มหยุดใช้พื้นที่หรือยัง และยังมีใครที่หาที่เหมาะกับตัวเองไม่ได้ คำตอบแบบนี้ช่วยให้เราเห็นว่าควรลงทุนตรงไหน และตรงไหนแก้ได้ด้วยการจัดการพื้นที่ที่มีอยู่
ในบริบทของเมืองหากเราลองปรับมุมมองจากช่วงพักระหว่างคาบจากบริบทในรั้วมหาวิทยาลัย ขยับออกมาที่ป้ายรถเมล์ หน้าโรงเรียน หรือย่านที่ทำงาน คนที่รอรถ รอรับลูก หรือมีเวลาพักก่อนกลับไปทำงานก็ต้องตัดสินใจคล้ายกันว่าในเวลาที่มีจะไปอยู่ตรงไหนได้บ้าง เมื่อกลับมาดูผังมหาวิทยาลัยหรือผังเมือง เราจึงอาจเริ่มจากคำถามเดียวกันว่า “ตามเส้นทางที่คนใช้ทุกวัน เขามีที่ให้หยุดพัก ทำสิ่งที่ตั้งใจ หลีกหนีจากความเครียดระหว่างวัน หรือพบคนอื่นได้ตรงไหนบ้าง และใครยังต้องเดินทางต่อเพราะไม่มีที่ให้หยุด (พัก)”
อ้างอิง
Geister, S., Keser Aschenberger, F., Çetinkaya-Yıldız, E., & Apaydın, S. (2025). The role of informal learning spaces in promoting social integration and wellbeing in higher education. Frontiers in Education, 10, Article 1637874. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1637874 frontiersin.org
Hasan, N., Hijazi, I., Enab, D., Qanazi, S., Shahrour, I., Al-Qadi, H., & Qamhieh, K. (2025). Influence of campus outdoor spaces on students behavior: Enhancing social interaction and learning at An-Najah University. An-Najah University Journal for Research – A (Natural Sciences), 39(2), 125–136. https://doi.org/10.35552/anujr.a.39.2.2335





