[For English, please scroll down.]

       “Queer” ในทางวิชาการและศิลปะร่วมสมัยไม่ได้เป็นเพียงคำเรียกอัตลักษณ์ทางเพศ หากยังเป็นวิธีมองโลกที่ชวนให้เราตั้งคำถามกับสิ่งที่สังคมมองว่าเป็นเรื่องปกติ ตั้งแต่เรื่องเพศ อำนาจ วัฒนธรรม ไปจนถึงประวัติศาสตร์ที่ถูกเล่าซ้ำมาอย่างยาวนาน

        ในเวที PRIDE, POLITICS, & WELL-BEING เมื่อวันที่ 5 มิถุนายน 2569 ณ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) โดยมี Dr.Brian Curtin จากคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย นักวิชาการระดับนานาชาติผู้ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างความหลากหลายทางเพศ ศิลปะร่วมสมัย และวัฒนธรรมทางสายตาในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ชวนผู้เข้าร่วมสำรวจบริบทต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับ Queer และศิลปะ ผ่านการบรรยายเรื่อง “Queer Activism through Contemporary Art from Thailand”

        ประวัติศาสตร์ศิลปะไทยเล่าเรื่องอะไรให้เรา และมีเรื่องราวใดบ้างที่หายไปจากเรื่องเล่าหลักของสังคม สำหรับ Brian Curtin คำว่า “Queer” ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของอัตลักษณ์ทางเพศ แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้เรามองเห็นสิ่งที่ถูกทำให้เงียบหาย ถูกผลักออกจากศูนย์กลาง หรือไม่เคยได้รับพื้นที่ในประวัติศาสตร์และสังคมไทย

Queer หายไปไหนในประวัติศาสตร์ศิลปะไทย

        ประเทศไทยมักถูกมองว่าเป็นสังคมที่เปิดกว้าง สามารถเห็นคนข้ามเพศหรือผู้มีความหลากหลายทางเพศได้ในพื้นที่สาธารณะ อีกทั้งไม่เคยมีกฎหมายที่ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างเพศเดียวกันเป็นอาชญากรรม

        หลายคนอาจคาดว่า ประวัติศาสตร์ศิลปะไทยน่าจะมี “ศิลปิน Queer” ที่โดดเด่นไม่ต่างจากยุโรปหรือสหรัฐอเมริกา แต่ Brian กลับตั้งข้อสังเกตว่า เมื่อย้อนกลับไปดูประวัติศาสตร์ศิลปะไทยร่วมสมัยจริง ๆ เรากลับแทบไม่พบสิ่งนั้น

“เหตุใดประวัติศาสตร์ศิลปะไทยจึงแทบไม่ปรากฏศิลปิน Queer แบบที่เราพบเห็นในหลายประเทศ”

        ในหลายประเทศ ศิลปิน Queer มักเกิดขึ้นท่ามกลางประวัติศาสตร์ของการกดทับและการต่อต้าน ขณะที่บริบทของไทยมีเส้นทางที่แตกต่างออกไป จึงไม่อาจอธิบายประวัติศาสตร์ศิลปะไทยด้วยกรอบเดียวกับโลกตะวันตกได้

        คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าไทยเปิดกว้างต่อความหลากหลายทางเพศมากน้อยเพียงใด แต่คือเงื่อนไขทางสังคมและประวัติศาสตร์แบบใด ที่หล่อหลอมให้การแสดงออกเรื่องเพศและความแตกต่างในงานศิลปะไทยมีลักษณะเฉพาะของตนเอง

Queer ในฐานะเครื่องมือวิพากษ์อำนาจ

        Brian ชวนผู้ฟังมองว่า งานศิลปะสามารถเป็น Queer ได้ แม้จะไม่ได้พูดถึงเรื่องเพศโดยตรง หากงานชิ้นนั้นกำลังตั้งคำถามต่ออำนาจ ชนชั้น ศาสนา เชื้อชาติ ชาติพันธุ์ หรือกรอบความเป็นชายหญิงที่สังคมยึดถือมาอย่างยาวนาน

        แม้ประเทศไทยจะมีศิลปินที่ประกาศตัวว่าเป็น Queer ไม่มากนัก แต่มีงานศิลปะร่วมสมัยจำนวนไม่น้อยที่สามารถอ่านผ่านมุมมองแบบ Queer ได้ เพราะสิ่งสำคัญไม่ใช่ว่าศิลปินเป็นใคร แต่อยู่ที่ว่างานกำลังชวนให้ผู้ชมตั้งคำถามกับอะไร

        การมองแบบ Queer จึงไม่ใช่การค้นหาว่าศิลปินท่านไหนเป็น LGBTQ+ แต่เป็นการมองว่างานศิลปะกำลังชวนเราตั้งคำถามกับสิ่งที่เคยเชื่อหรือเคยมองว่าเป็นเรื่องปกติหรือไม่  ความน่าสนใจของ Queer อยู่ที่การทำให้สิ่งที่ดูแน่นอนกลับเต็มไปด้วยคำถาม และทำให้สิ่งที่เคยถูกมองว่าเป็นธรรมชาติ กลายเป็นสิ่งที่สามารถวิพากษ์ ต่อรอง และตีความใหม่ได้อยู่เสมอ

        “Queer คือการสำรวจว่าอัตลักษณ์ ความปรารถนา และความสัมพันธ์ทางสังคมถูกสร้างขึ้นและเปลี่ยนแปลงได้อย่างไร มากกว่าจะยึดติดกับนิยามตายตัว” 

        ดังนั้น Queer จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของเพศสภาพ แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยเปิดพื้นที่ให้เรามองเห็นความซับซ้อน ความคลุมเครือ และความเป็นไปได้ใหม่ ๆ ที่ซ่อนอยู่ภายใต้เรื่องเล่าหลักของสังคม

ศิลปะไทยร่วมสมัยกำลังท้าทายอะไรในสังคม

        แทนที่จะมอง Queer ว่าเป็นเรื่องของเพศเพียงอย่างเดียว Brian ใช้ผลงานของศิลปินไทยร่วมสมัยหลายคนเพื่อชี้ให้เห็นว่า มุมมองแบบ Queer สามารถเปิดคำถามต่ออำนาจ อัตลักษณ์ ความทรงจำ และความสัมพันธ์ทางสังคมในมิติที่กว้างกว่านั้น ดังตัวอย่างศิลปินและผลงานศิลปะ เช่น:

        ผลงานของ คุณไมเคิล เชาวนาศัย ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่เพียงเรื่องอัตลักษณ์ทางเพศ แต่รวมถึงการตั้งคำถามต่อความคาดหวังของสังคมที่พยายามกำหนดว่าใครควรแต่งตัวแบบไหน ใครควรมีภาพลักษณ์อย่างไร หรือใครควรเป็นผู้ชายและผู้หญิงในแบบใด งานของเขาจึงเปิดพื้นที่ให้ผู้ชมกลับมาทบทวนกฎเกณฑ์เหล่านี้อีกครั้ง

        ขณะที่ คุณไมตรี ศิริบูรณ์ ใช้ภาพถ่ายที่เชื่อมโยงกับชนบท ชนชั้น เชื้อชาติ และการถูกมองเป็นวัตถุ ทำให้ผู้ชมลังเลต่อสิ่งที่ตนเองคิดว่าเข้าใจอยู่แล้ว และชวนให้กลับมาทบทวนอคติที่ใช้มองผู้คนในชีวิตประจำวัน

        ด้าน คุณโอม พันธุ์ไพโรจน์ กับผลงานภาพถ่ายเด็กผู้ชายขายบริการทางเพศ กลายเป็นตัวอย่างของงานที่สร้างความกำกวมทางศีลธรรม ผู้ชมอาจไม่แน่ใจว่ากำลังมองการวิพากษ์ปัญหาสังคม การเปิดเผยความจริงที่ถูกซ่อนเร้น หรือบางสิ่งในเรื่องเพศที่มีความไม่ชัดเจนกันแน่ ความไม่ชัดเจนนี้เองที่เป็นพลังสำคัญของงาน เพราะมันบังคับให้ผู้ชมต้องเผชิญหน้ากับคำถามที่ไม่มีคำตอบตายตัว

        ส่วนผลงานของ คุณจักกาย ศิริบุตร พาผู้ชมออกไปไกลจากประเด็นเรื่องเพศสภาพ สู่เรื่องความรุนแรงในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ความทรงจำทางการเมือง ศาสนา และประวัติศาสตร์ที่ถูกทำให้เงียบหาย Brian ใช้ผลงานของคุณจักกายเพื่อชี้ให้เห็นว่า Queer อาจหมายถึงการหันไปมองผู้คน เรื่องราว หรือประสบการณ์ที่ถูกผลักออกจากเรื่องเล่าหลักของสังคมด้วยเช่นกัน

        ตัวอย่างเหล่านี้สะท้อนว่า การอ่านงานศิลปะแบบ Queer ไม่ได้เริ่มจากการถามว่าศิลปินเป็น LGBTQ+ หรือไม่ แต่เริ่มจากการถามว่างานชิ้นนั้นกำลังท้าทายอะไร กำลังเปิดเผยอะไรที่ถูกซ่อนอยู่ หรือกำลังทำให้สิ่งที่เราเคยมองว่าเป็นเรื่องปกติ กลายเป็นเรื่องที่ต้องกลับมาตั้งคำถามอีกครั้งหรือไม่

ศิลปะเปิดพื้นที่ให้เรื่องที่ไม่เคยถูกพูดถึง

        Brian ชี้ให้เห็นว่าศิลปะไทยร่วมสมัยจำนวนมากทำงานอยู่บนเส้นแบ่งระหว่างสิ่งที่สังคมยอมรับกับสิ่งที่สังคมพยายามควบคุม ศิลปินหลายคนไม่ได้เคลื่อนไหวทางการเมืองผ่านการประท้วงโดยตรง แต่ใช้ภาพ เสียง วัสดุ หรือการจัดวาง เพื่อเปิดพื้นที่ให้ประเด็นที่ไม่ค่อยถูกพูดถึงได้ปรากฏในที่สาธารณะ

        สำหรับ Brian นี่คือรูปแบบหนึ่งของ Queer Activism ไม่ใช่เพราะงานเหล่านั้นพูดถึง LGBTQ+ โดยตรง แต่เพราะกำลังตั้งคำถามว่าอะไรควรถูกมองเห็น อะไรควรถูกพูดถึง และใครมีสิทธิ์เป็นผู้เล่าเรื่องราวเหล่านั้น

มองโลกแบบ Queer

        แก่นสำคัญของ Queer ไม่ได้อยู่ที่การเป็นใคร แต่อยู่ที่การกล้าตั้งคำถามกับสิ่งที่ผู้คนคุ้นชินจนมองว่าเป็นเรื่องปกติ และเปิดพื้นที่ให้กับความเป็นไปได้อื่น ๆ ที่เคยถูกมองข้าม ศิลปะจึงมีความสำคัญไม่ใช่เพราะมันให้คำตอบ แต่เพราะมันทำให้เราเห็นว่า ยังมีคำถามอีกมากมายที่สังคมไม่เคยเปิดพื้นที่ให้พูดถึง

        อีกประเด็นสำคัญที่ Brian ทิ้งไว้คือ การศึกษาเรื่อง Queer ในปัจจุบันยังอ้างอิงประสบการณ์จากอเมริกาและยุโรปเป็นหลัก จนบางครั้งเราหลงลืมที่จะถามว่าประสบการณ์ของไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เองกำลังบอกอะไรกับเรา หาก Queer คือการตั้งคำถามต่อกรอบความคิดเดิม ๆ บางทีคำถามสำคัญอาจไม่ใช่ว่าเราจะนำทฤษฎีจากที่อื่นมาอธิบายสังคมไทยอย่างไร แต่คือสังคมไทยจะสามารถผลิตทฤษฎีที่ช่วยขยายความเข้าใจเรื่อง Queer ให้กว้างขึ้นได้อย่างไร

        เพราะท้ายที่สุดแล้ว ไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อาจไม่ใช่เพียงพื้นที่ที่รอให้ทฤษฎีจากตะวันตกเข้ามาอธิบาย หากแต่เป็นพื้นที่ที่สามารถสร้างคำถาม มุมมอง และองค์ความรู้ใหม่ ๆ กลับไปท้าทายความเข้าใจของโลกได้เช่นกัน

ติดตามผลงานของ Brian Curtin ได้ที่ http://www.brianacurtin.com 

เรียบเรียงโดย เอกนรี นาวี

[English version]

Art and Queer as the Tools for Re-Reading History

        In academia and contemporary art, "queer" is not just a term for gender and sexual identity; it is also a way of looking at the world that invites us to question what society deems "normal"; ranging from sexuality, power, and culture to histories that have been retold for generations.

        At the "PRIDE, POLITICS, & WELL-BEING" forum held on June 5, 2026, at the Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre (Public Organization), Dr. Brian Curtin from the Faculty of Architecture, Chulalongkorn University, an international scholar specializing in the intersection of gender diversity, contemporary art, and visual culture in Southeast Asia, invited participants to explore various contexts surrounding Queer and art through his lecture titled "Queer Activism through Contemporary Art from Thailand".

        What stories does Thai art history tell us, and what narratives are missing from society's mainstream discourse? For Brian Curtin, the word "Queer" is not solely about sexual identity, but a tool that helps us visualize what has been silenced, marginalized, or never granted space in Thai history and society.

Where Has Queer Gone in Thai Art History?

        Thailand is often perceived as an open society where transgender individuals and gender-diverse people are highly visible in public spaces, and the country has never criminalized same-sex relationships. Many might expect Thai art history to feature prominent "Queer artists" similar to Europe or the United States, but Curtin observed that looking back at actual Thai art history in the modern period, we find almost none.

        "Why does Thai art history barely feature Queer artists in the way we see in many other countries?"

        In many countries, Queer artists often emerge from a history of oppression and resistance, whereas the Thai context has followed a different trajectory. Therefore, Thai art history cannot be explained through the same framework as the Western world. The critical question, then, is not just how open Thailand is to gender diversity, but what social and historical conditions have shaped the characteristics of sexual expression and difference in Thai art.

Queer as a Tool for Critiquing Power

        Curtin invited the audience to consider that an artwork can be "queer" even if it does not directly address sexuality, provided that the piece questions power, class, religion, race, ethnicity, or the long-standing binary gender norms upheld by society. Although few artists in Thailand openly declare themselves as Queer, a substantial amount of contemporary art can be read through a Queer lens. This is because the core importance lies not in who the artist is, but in what questions the artwork invites the audience to ask.

        Thus, a Queer perspective is not about identifying which artists are LGBTQ+; rather, it is about observing whether an artwork challenges what we once believed or viewed as normal. The intrigue of Queer lies in turning what seems certain into something filled with questions, and transforming what was once viewed as natural into something that can always be critiqued, negotiated, and reinterpreted.

        "Queer is an exploration of how identity, desire, and social relations are constructed and transformed, rather than sticking to fixed definitions."

        Consequently, Queer is not just a matter of gender or sexuality, but a tool that opens up space to perceive the complexities, ambiguities, and new possibilities hidden beneath society's master narratives.

What Contemporary Thai Art Is Challenging in Society?

       Instead of viewing Queer solely through the lens of sexuality, Curtin used the works of several contemporary Thai artists to demonstrate how a Queer perspective can open up questions regarding power, identity, memory, and social relations in a much broader dimension. Examples of these artists and their works include:

       Michael Shaowanasai: The key focus of his work is not just about sexual identity, but also about questioning societal expectations that dictate how one should dress, what kind of image one should project, or what it means to be a man or a woman. His work provides a space for the audience to re-examine these norms.

        Maitree Siriboon: Utilizing photography connected to rural life, class, race, and objectification, Siriboon causes viewers to hesitate about things they thought they already understood. It invites them to re-evaluate the biases they use to view people in daily life.

        Ohm Phanphiroj: His photographic work depicting male child sex workers serves as an example of art that creates moral ambiguity. Viewers might find themselves uncertain whether they are looking at a critique of a social issue, an exposure of a hidden truth, or something sexually ambiguous. This very ambiguity is the central power of the work, as it forces the audience to confront questions that have no definitive answers.

        Jakkai Siributr: His work takes the audience far beyond gender issues into the violence in the southern border provinces, political memory, religion, and silenced histories. Curtin used Siributr's work to illustrate that Queer can also mean turning our gaze toward the people, stories, or experiences that have been pushed out of mainstream societal narratives.

        These examples reflect that reading art through a Queer lens does not begin by asking whether the artist is LGBTQ+. Instead, it begins by asking what the work is challenging, what hidden truths it is exposing, or whether it turns something we once considered normal into something that must be questioned anew.

Art Opens Space for the Unspoken

        Curtin highlighted that much of contemporary Thai art operates on the borderline between what society accepts and what society attempts to control. Many artists do not engage in political activism through direct protests; rather, they use images, sounds, materials, or installations to provide public visibility to issues that are rarely discussed.

        For Curtin, this represents a form of Queer Activism, not because the works directly address LGBTQ+ issues, but because they question what should be visible, what should be spoken about, and who possesses the right to tell those stories.

Looking Through a Queer Lens

        The core essence of Queer lies not in who someone is, but in having the courage to question things that people are so accustomed to that they take them for granted as normal, thereby opening up space for other possibilities that were previously overlooked. Art is important not because it provides answers, but because it reveals that there are still countless questions for which society has never allowed room to discuss.

       Another crucial point Curtin left behind is that current Queer studies still primarily reference American and European experiences, to the extent that we sometimes forget to ask what the experiences of Thailand and Southeast Asia themselves are telling us. If Queer is about questioning existing cognitive frameworks, perhaps the vital question is not how we apply external theories to explain Thai society, but how Thai society may produce theories that can help broaden the overall understanding of Queer itself.

        Ultimately, Thailand and Southeast Asia might not just be territories waiting to be explained by Western theories; instead, they are regions capable of generating new questions, perspectives, and bodies of knowledge that can challenge global understanding in return.

See Brian Curtin's work at http://www.brianacurtin.com

[This article was translated with the assistance of AI-based language tools. The final text was reviewed and edited by a human editor.]