[For English, please scroll down.]

        “เรือนจำเป็นดินแดนลับแล การเข้าไปไม่ใช่เรื่องง่าย และการออกมาเป็นเรื่องยาก”

        การเดินเข้าสู่เรือนจำทำให้อัตลักษณ์และรูปแบบการใช้ชีวิตจากโลกภายนอกถูกลิดรอนในทันที ก่อนจะถูกแทนที่ด้วยพื้นที่ที่ควบคุมอย่างเข้มงวด ทั้งร่างกาย การแต่งกาย และแม้แต่การแสดงออกทางเพศที่ต้องอยู่ภายใต้ระเบียบของสถาบัน

        ในเวที PRIDE, POLITICS, & WELL-BEING เมื่อวันที่ 5 มิถุนายน 2569 ณ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) คุณรชยา จิโนรส นักศึกษาหลักสูตรศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาสตรี เพศสถานะ และเพศวิถีศึกษา (WGSSP) วิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นำเสนอผลงานภายใต้หัวข้อ “ความลื่นไหลทางเพศผ่านปฏิบัติการของเรือนจำ: ประสบการณ์ ตัวตน อำนาจและการต่อรอง”

        ชวนมองเรือนจำในฐานะ “สถาบันเบ็ดเสร็จ” ที่ไม่ได้เพียงควบคุมพฤติกรรมของผู้ต้องขัง แต่ยังทำงานกับระดับตัวตน ผ่านการจัดระเบียบร่างกาย กฎเกณฑ์การแต่งกาย และการกำหนดความเป็นไปได้ของการแสดงออกทางเพศ

        ภายใต้เงื่อนไขดังกล่าว คำถามสำคัญของงานชิ้นนี้คือผู้คนที่อยู่ภายใต้การควบคุมนั้น ต่อรอง สร้างตัวตน และทำให้ชีวิตยังดำเนินต่อไปได้อย่างไรในพื้นที่ที่ทุกอย่างถูกกำหนดไว้แล้ว

ความเป็นชายเพื่อเอาตัวรอดในเรือนจำหญิง

        ผู้ต้องขังหญิงต้องตัดผมสั้น และสวมผ้าถุง ซึ่งเป็นการลดทอนความเป็นตัวตนเดิมอย่างชัดเจน อย่างไรก็ตาม เมื่ออยู่ไปสักระยะ ผู้ต้องขังจะเริ่มเรียนรู้วิธีต่อรอง และสร้างพื้นที่ของตัวเองกลับขึ้นมา ผ่านการปรับตัวทางร่างกาย บทบาท และความสัมพันธ์ภายในเรือนจำ เช่น:

        การสร้าง “ความเป็นชาย” ให้เป็นทุนทางสังคม ผู้ต้องขังบางส่วนเลือกปรับตัวและนิยามตัวเองเป็น “ทอม” เช่น การตัดผมสั้นแบบรองทรง การใช้เสียงหรือท่าทางที่โผงผาง เมื่อมีความเป็นชายมากขึ้น จึงมักมีคนเข้าหาเพื่อขอการดูแล ความปลอดภัย หรือการพึ่งพา  จนมีคำพูดที่พบได้บ่อยว่า “ทอมมีค่าเหมือนทองคำ”

        การใช้ความสามารถเพื่อต่อรอง เช่น การได้ทำงานครัว เป็นผู้ช่วยงาน เป็นการเปิดโอกาสให้ต่อรองเงื่อนไขบางอย่างได้มากขึ้น เช่น การได้รับอนุญาตให้สวมกางเกงแทนผ้าถุง ซึ่งกลายเป็นสัญลักษณ์ของความเป็นชาย

        ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ต้องขังในฐานะระบบการพึ่งพา ทั้งความรัก การดูแลกัน และการอยู่ร่วมกัน ไม่ได้เป็นเพียงความรู้สึกส่วนตัว แต่ทำหน้าที่เป็นระบบสนับสนุนชีวิตภายในเรือนจำ ทั้งในด้านอารมณ์ ความปลอดภัย และการแบ่งปันทรัพยากร ความสัมพันธ์เหล่านี้ได้สานต่อไปหลังพ้นโทษ ในฐานะความสัมพันธ์แบบคนรักและยังคงดูแลและพึ่งพากันอยู่ 

        หลังจากพ้นโทษแล้ว หลายคนยังมีการเปลี่ยนแปลงการนิยามตัวเองทางเพศ ทั้งการเป็นทอม การใช้สรรพนาม และภาพลักษณ์ ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของอัตลักษณ์หลังผ่านประสบการณ์ในเรือนจำ

กรอบของรัฐไม่อาจครอบตัวคนได้ทั้งหมด

        ในพื้นที่เรือนจำ การเปลี่ยนแปลงของตัวตนทางเพศ เช่น การนิยามตนเองเป็นทอม หรือการเปลี่ยนกลับไปนิยามตนเองว่าเป็นผู้หญิง ถูกมองว่าเป็นเรื่องปกติ ขณะเดียวกัน ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ต้องขัง โดยเฉพาะความรักและการดูแลกัน มักถูกจัดการอย่างยืดหยุ่น แม้ในเชิงนโยบายจะมีข้อห้ามเรื่องความสัมพันธ์เชิงคู่รักก็ตาม แต่ในทางปฏิบัติกลับถูกยอมรับโดยปริยาย เพื่อให้การอยู่ร่วมกันในเรือนจำดำเนินไปได้ 

        เมื่อมองในภาพกว้าง จะเห็นว่าเรือนจำทำงานภายใต้ “กรอบของรัฐ” ที่พยายามจัดระเบียบชีวิตผู้ต้องขัง และกำหนดภาพว่า “ผู้หญิงควรเป็นอย่างไร?” อย่างไรก็ตาม ในชีวิตประจำวัน ผู้ต้องขังไม่ได้อยู่เพียงภายใต้กรอบที่ถูกกำหนดไว้ หากแต่ต้องต่อรอง ปรับตัวเพื่อความอยู่รอดในพื้นที่ที่มีข้อจำกัดสูง

        ความตึงเครียดระหว่าง “ระเบียบของรัฐ” และ “การใช้ชีวิตจริงของผู้คน” นี้เอง ทำให้เกิดพื้นที่ของความยืดหยุ่นในเรือนจำ ทั้งในเรื่องตัวตน ความสัมพันธ์ และการแสดงออกทางเพศ ซึ่งไม่ได้เป็นไปตามพิมพ์เขียวที่ถูกกำหนดไว้ทั้งหมด

        ความตึงเครียดระหว่าง “ระเบียบของรัฐ” และ “การใช้ชีวิตจริง” นำไปสู่ความลื่นไหลของเพศสภาพและเพศวิถี รวมถึงเครือข่ายความสัมพันธ์ที่ซับซ้อน และวัฒนธรรมย่อยที่ค่อย ๆ เติบโตขึ้นภายในเรือนจำ สุดท้ายแล้วกรอบที่รัฐพยายามกำหนดไว้จึงไม่อาจครอบคลุมชีวิตของผู้คนได้ทั้งหมด เพราะตัวตนยังคงเคลื่อนไหว เปลี่ยนแปลง และส่งต่อไปแม้หลังพ้นโทษแล้ว

เรียบเรียงโดย เอกนรี นาวี

[English version]

When Gender Identity in Women’s Prisons Cannot Be Defined by State Blueprints

        "Prisons are a hidden land; entering is not easy, and leaving is difficult."

        Stepping into a prison immediately strips away an individual's identity and lifestyle from the outside world. These are abruptly replaced by a highly regulated environment that exerts strict control over the body, attire, and even sexual expression under institutional rules.

        At the "PRIDE, POLITICS, & WELL-BEING" forum held on June 5, 2026, at the Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre (Public Organization), Ms. Rachaya Jinoros, a Master of Arts student in Women's, Gender, and Sexuality Studies (WGSSP) at the College of Interdisciplinary Studies, Thammasat University, presented her research titled "Sexual Fluidity through Prison Practices: Experience, Identity, Power, and Negotiation".

        This study invites us to view the prison as a "total institution" that does not merely control inmates' behavior, but actively reshapes their identity through the regulation of bodies, dress codes, and the parameters of permitted sexual expression. Under such stringent conditions, the central question of this work is how those under total control negotiate, construct their identities, and make life go on in a space where everything has already been predetermined.

Masculinity for Survival in Women's Prisons

        Female inmates are required to cut their hair short and wear sarongs, which serves as a stark erasure of their former identities. However, after spending some time inside, inmates begin to learn how to negotiate and reclaim their own spaces through physical adaptations, roles, and relationships within the prison, such as:

        Constructing "Masculinity" as Social Capital: Some inmates choose to adapt and define themselves as "Tom" (masculine-identifying individuals), adopting short, faded haircuts and using loud, assertive voices or gestures. By projecting heightened masculinity, they attract others who seek protection, care, or reliance, leading to the commonly heard phrase inside: "Toms are as valuable as gold."

        Leveraging Skills for Negotiation: Securing roles such as working in the kitchen or serving as an institutional assistant opens up opportunities to negotiate for better conditions. For instance, it can lead to being permitted to wear pants instead of sarongs, which serves as a vital symbol of masculinity inside.

        Inmate Relationships as a Reliance System: Romance, mutual care, and cohabitation among inmates are not just personal matters; they function as crucial life-support systems within the prison framework, providing emotional stability, physical safety, and shared resources. Furthermore, these bonds often endure after release, transitioning into romantic relationships where they continue to care for and rely on one another in the outside world.

        Even after completing their sentences, many individuals continue to alter their gender definitions, including identifying as Toms, changing their pronouns, and modifying their public image. This directly reflects how deeply identity shifts following the prison experience.

The State Framework Cannot Fully Encase People

        Within the prison space, shifts in gender and sexual identity, such as defining oneself as a Tom or shifting back to identifying as a woman, are perceived as entirely normal. Concurrently, relationships between inmates, particularly those involving love and mutual care, are often handled with institutional flexibility. Even though official policies explicitly forbid romantic partnerships, they are implicitly accepted in practice to ensure that daily cohabitation runs smoothly.

        Looking at the broader picture, prisons operate under a strict "state framework" that attempts to regiment inmates' lives and dictate the societal blueprint of "what a woman should be." Yet, in their everyday lives, inmates do not merely passively exist beneath this framework. Instead, they actively negotiate and adapt for survival within a highly restrictive space.

        This ongoing tension between "state regulations" and "the actual lived experiences of people" creates an organic pocket of flexibility regarding identity, relationships, and sexual expression that refuses to conform entirely to prescribed official blueprints. Ultimately, this friction drives sexual and gender fluidity, giving rise to complex relational networks and unique subcultures that thrive beneath the surface. The rigid boundaries the state attempts to impose simply cannot contain the entirety of human life, as identity remains inherently fluid, continuously shifting and carrying forward long after the prison gates open.

[This article was translated with the assistance of AI-based language tools. The final text was reviewed and edited by a human editor.]